KINH NGHIỆM TRONG TUYỂN CHỌN VÀ BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI MÔN ĐỊA LÝ

…………………………………………………………………………….

I. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Từ năm học 1997 – 1998, Bộ giáo dục – Đào tạo chủ trương tổ chức thi học sinh giỏi môn Địa Lý cấp tỉnh và cấp quốc gia, theo tôi thì điều này góp phần cải thiện vị trí môn địa lý trong nhà trường phổ thông, tạo sự chuyển biến nhất định trong việc nhìn nhận môn học đối với giáo viên lẫn học sinh và xã hội.

Thực tế nhiều năm qua, để có được học sinh đội tuyển HSG môn địa lý vẫn còn rất lận đận và nhiều trăn trở bởi vì các lý do sau:

Nguồn học sinh để tuyển chọn rất hạn chế, Môn địa lý vẫn chưa có vị trí đáng kể trong nhà trường phổ thông, vẫn như là một môn phụ, một thực tế không thể chối bỏ. Cho nên cả học sinh lẫn xã hội ít quan tâm.

Các môn thi HSG gắn với các môn thi đại học mới tạo nên sự hấp dẫn, gắn bó với học sinh. Tuy vậy thì môn địa lý thuộc khối C mà khối thi này thì ngày càng có xu hướng giảm sút số lượng thí sinh đăng ký do ngành thi hạn chế, cơ hội việc làm trong tương lai cũng khó khăn hơn các ngành khác

II. MỘT SỐ KINH NGHIỆM TRONG VIỆC TUYỂN CHỌN

Phát hiện và tuyển chọn là một vấn đề rất quan trọng trong việc thành lập đội tuyển HSG vì liên quan đến chất lượng và hiệu quả của đội tuyển trong quá trình bồi dưỡng, rèn luyện và tham gia kỳ thi HSG quốc gia. Mặc dù, nguồn tuyển chọn rất hạn chế nhưng việc tuyển chọn cũng được thường xuyên thực hiện với một số kinh nghiệm sau:

§  Học sinh phải được xếp lọai học lực từ khá giỏi, đặc biệt môn địa lý để tạo nên cái nền chung cho việc tiếp thu kiến thức, kỹ năng.

§  Học sinh có hứng thú say mê, yêu thích bộ môn, cần cù trong học tập, nếu không có sự ham mê thì khó đạt được đến thành công. Cho nên giáo viên bộ môn rất quan trọng đối với học sinh trong việc hình thành lòng yêu thích này.

§  Học sinh phải có khả năng học tập bộ môn:

üKhả năng tích tụ kiến thức cần thiết một cách tích cực, chủ động thông minh sáng tạo trong tư duy, có trăn trở với các bài tập, lý thuyết từ đó tìm ra mối liên hệ của bài giảng của các quy luật vốn có mà không phải học vẹt, nhớ bài một cách máy móc

üKhả năng thực hiện các kỹ năng: xử lý, phân tích bảng số liệu, thống kê, đọc được bản đồ, biểu đồ từ đó tìm ra mối quan hệ giữa chúng với nhau. Đó là các mối quan hệ nhân – quả giữa hiện tượng tự nhiên với kinh tế – xã hội, giữa tự nhiên với tự nhiên, giữa kinh tế – xã hội với nhau. Khi phân tích số liệu phải biết làm sinh động các con số đó thông qua việc so sánh, đánh giá nó để rút ra những nhận xét cần thiết.

üKhả năng vận dụng kiến thức để giải quyết vấn đề, đây là khả năng quan trọng thể hiện rõ nét để chọn HSG địa lý.

§  Học sinh có khả năng tư duy, sáng tạo và nhanh nhạy trong tiếp thu kiến thức, phán đoán và xử lý vấn đề.

§  Phải có ý thức thu thập thêm tài liệu ở sách báo, phương tiện thông tin đại chúng rồi sau đó biết xử lý, phân tích tài liệu nhất là với các bài tập, trao đổi với giáo viên bộ môn, với bạn bè để tìm ra kết quả tốt nhất.

§  GV cần chú ý bài làm kiểm tra của học sinh về cách trình bày, phải biết cách diễn đạt cho rõ ràng, chính xác, tránh trình bày câu chữ khó hiểu, lộn xộn, không logic. Từ đó, GV đánh giá được khả năng biết, hiểu và vận dụng kiến thức của học sinh.

§  GV cũng cần chú ý đến học sinh trong quá trình giảng dạy trên lớp, qua các bài kiểm tra, nhất là các bài kiểm tra có tính tuyển chọn.

§  Việc phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi cần được tiến hành từ đầu lớp 6.  Nên chọn ngay từ lớp 6 để học sinh tham gia và có cơ hội cọ xát qua các kì thi Olympic, qua đó những năm sau thành tích có thể tốt hơn. Vì, thứ nhất, các em đã rút được kinh nghiệm, thứ 2 các em đã được học tập và trau dồi qua thời gian dài, có khả năng tự học, tự nghiên cứu cao. Đó là nguồn rất tốt cho việc thi HSG tỉnh.

III. MỘT SỐ KINH NGHIỆM TRONG VIỆC BỒI DƯỠNG HSG

1.     Nội dung bồi dưỡng

a.     Về kiến thức

§  Nội dung kiến thức chủ yếu bồi dưỡng đội tuyển bao gồm địa lý tự nhiên đại cương, địa lý kinh tế – xã hội đại cương và địa lý Việt Nam. Đối với học sinh giỏi, cần nắm kiến thức cả theo chiều rộng lẫn chiều sâu để đến thời điểm thi HSG tỉnh là phải hoàn thành xong chương trình.

§  Trong quá trình bồi dưỡng, cần:

üCũng cố kiến thức cơ bản, nhấn mạnh kiến thức trọng tâm, kiến thức được vận dụng cho việc giải quyết các vấn đề mới.

üSoạn các chuyên đề nâng cao như Hệ quả các chuyển động của Trái đất, Địa lý công nghiệp, Địa lý Dịch vụ,… Nhưng lưu ý các kiến thức trong chuyên đề không vượt quá nội dung chương trình vì những năm gần đây các đề thi HSG nội dung rất sát với chương trình học. Ví dụ khi soạn chuyên đề về khí quyển, giáo viên yêu cầu học sinh phải nắm được:

·        Khái niệm và thành phần của khí quyển

·        Cấu trúc của khí quyển gồm mấy tầng? Tầng nào là quan trọng nhất? Vì sao?

·        Phân biệt thời tiết với khí hậu.

·        Các khối khí trong khí quyển và các front (phạm vi, toàn cầu hóa)

·        Nguyên nhân sinh ra nhiệt trên Trái đất. Các nhân tố ảnh hưởng đến sự phân bố nhiệt trên Trái đất?

·        Sự thay đổi nhiệt độ trên Trái đất? Nguyên nhân?

·        Mưa, các nhân tố ảnh hưởng đến lượng mưa và sự phân bố mưa trên Trái đất? Nguyên nhân của sự phân hóa lượng mưa trên Trái đất.

·        Khí áp: khái niệm, khí áp trung bình, khí áp cao, khí áp thấp. Sự phân bố, thay đổi khí áp trên Trái đất? Nguyên nhân?

·        Gió: nguyên nhân sinh ra gió, các loại gió trên Trái đất (đặc điểm và phạm vi  hoạt động). Các loại xoáy thuận, xoáy nghịch (nguyên nhân hình thành, đặc điểm, ảnh hưởng đến thời tiết khí hậu)

·        Các vòng đai nhiệt và các đới khí hậu trên Trái đất (phạm vi, đặc điểm)

üCác bài tập nhận xét về kênh hình, kênh chữ trong sgk hay bài tập liên quan đến Việt Nam. 

·        Phân tích mối quan hệ về phân bố các vòng đai nhiệt và các đai khí áp trên Trái đất

·        Phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến chế độ nước của sông ngòi Duyên hải Nam Trung Bộ.

·        Phân tích sự thay đổi nhiệt độ theo vĩ độ

·        Giải thích vì sao nhiệt độ trung bình của bán cầu bắc vào thời kỳ Trái đất ở xa Mặt Trời cao hơn thời kỳ Trái đất ở gần Mặt Trời

·        Vì sao cần phải chú trọng đầu tư hơn nữa đối với vì saoệc phát triển kinh tế – xã hội ở các vùng dân tộc ít người?

·        Giải thích vì sao có sự khác nhau về loài thực vật ở miền Bắc và Đông Bắc Bắc Bộ với Nam Trung Bộ và Nam Bộ.

·        Giải thích vì sao các hoạt động dịch vụ ở nước ta phân bố không đều

·        So sánh việc phát triển tổng hợp kinh tế biển của Đông Nam Bộ với Duyên hải Nam Trung Bộ   

b.     Về kĩ năng

Đây là yêu cầu quan trọng khi bồi dưỡng HSG cho đội tuyển, nó thể hiện rõ tính đặc trưng của bộ môn. Vì thế, trong đề thi HSG rất chú trọng đến yêu cầu này, cho nên GV cần rèn luyện học sinh kĩ năng sau:

§  Kĩ năng sử dụng bản đồ, atlas

üHọc sinh phải nắm được các kiến thức về bản đồ: tỉ lệ bản đồ, phương hướng trên bản đồ, các phương pháp biểu hiện các đối tượng địa lý trên bản đồ, hệ thống các ký hiệu, ước hiệu trên bản đồ.

üĐọc được các đối tượng, hiện tượng địa lý trên bản đồ

üXác định được các mối quan hệ giữa các đối tượng, hiện tượng địa lý trên bản đồ

üTrong việc khai thác bản đồ, atlas cần khả năng vận dụng kiến thức đã học với khả năng tư duy, sáng tạo để giải quyết vấn đề

üĐặc biệt là phải sử dụng thành thạo atlas địa lý Việt Nam. Trong đề thi HSG trung bình có 3 – 4 câu hỏi liên quan đến sử dụng atlas địa lý Việt Nam

üKĩ năng phân tích bảng số liệu

Cần phân tích bảng số liệu theo hàng ngang, hàng dọc, không bỏ sót số liệu để rút ra được nhận xét thể hiện được bản chất của hiện tượng, đồng thời sự biến động của đối tượng theo thời gian hoặc so sánh các đối tượng địa lý.

üCần cho học sinh làm nhiều bài tập với nhiều dạng khác nhau để tạo được kĩ năng thành thạo.

§  Kĩ năng vẽ biểu đồ

üCần cung cấp cho học sinh kiến thức cơ bản về biểu đồ, phân biệt cách nhận dạng các biểu đồ

üPhân biệt mỗi dạng biểu đồ đều có những ưu điểm và nhược điểm riêng, nên phải biết cách chọn thích hợp

üNhưng hiện nay thì câu hỏi loại này ít khi có ngoài trừ năm 2005

§  Kĩ năng tính toán

üĐây là kĩ năng cần thiết và phổ biến nên đối với HSG phải thành thạo kĩ năng này

üĐể tính toán học sinh cần nắm vững các công thức, biến đổi các công thức. Tất nhiên, không phải câu hỏi chỉ đơn thuần là xử lý ngay mà cần phải biết biến đổi.

üCác nội dung thường gặp là tính góc nhập xạ, thời gian hay vị trí Mặt Trời lên thiên đỉnh, xác định tọa độ địa lý của 1 địa điểm, dân số … Hoặc xử lý lại số liệu để vẽ biểu đồ, nhận xét bảng số liệu 

§  Kĩ năng làm việc với hình vẽ, tranh ảnh địa lý

üThật ra thì chính bản thân hình vẽ, tranh ảnh địa lý chứa đựng nguồn tri thức địa lý quan trọng, đồng thời phương tiện để minh họa cho đối tượng địa lý cần làm rõ.

üKhi rèn luyện cho học sinh cần kết hợp thường xuyên trong truyền đạt kiến thức hoặc thông qua các bài tập cụ thể về hình ảnh, hình vẽ. Ví dụ trong đề thi HSGQG đã ra các câu hỏi như:

·        Quan sát lược đồ khí hậu tháng 1 (của Châu Âu), hãy cho biết lượng mưa của các nhóm vùng a, a’; b và b’; c, c’ và c”. Giải thích tình hình mưa của từng vùng (năm 2000).

·        Cho hình vẽ lược đồ 1 khu vực trên thế giới với các mũi tên OA, OB, OC,… cho biết rõ từng hướng đi từ O tới các địa điểm A, B, C, D, E, G, H, I, K

2.     Thời gian bồi dưỡng

§  Việc bồi dưỡng HSG là cả quá trình lâu dài, nếu đội tuyển thành lập càng sớm thì việc bồi dưỡng càng thuận lợi vì học sinh có thời gian mà ngấm được kiến thức.

§  Việc bồi dưỡng tập trung trong thời gian ngắn, học dồn ép sẽ hạn chế hiệu quả.

3.     Giáo viên tham gia bồi dưỡng

§  Để công tác bồi dưỡng đội tuyển có kết quả tốt, vai trò của các giáo viên tham gia giảng dạy rất quan trọng. Việc tham gia giang dạy đội tuyển HSG mất nhiều thời gian và công sức cho việc soạn giảng, tích lũy kinh nghiệm. Vì vậy đòi hỏi giáo viên phải nhiệt tình, tâm huyết với công việc và với học sinh.

§  Trong nhóm giáo viên tham gia thì cần có sự đồng bộ nhất định về năng lực chuyên môn. Để thực hiện công tác bồi dưỡng cần có sự phân công rõ ràng, phù hợp năng lực, thế mạnh riêng của từng giáo viên, sự phối hợp chặt chẽ giữa các giáo viên trong quá trình bồi dưỡng, kiểm tra để nắm bắt tình hình học tập của từng học sinh trong đội tuyển

§  Sự ổn định của nhóm giáo viên tham gia đội tuyển cũng là thuận lợi, học mang nhiều kinh nghiệm, cập nhật kiến thức điều chỉnh phương pháp giảng dạy thích hợp. Qua đó tính chuyên môn hóa được hình thành rõ hơn và hiệu quả hơn

4.      Hướng dẫn học sinh rèn luyện kỹ năng tiếp cận đề thi và làm bài

§  Rèn kĩ năng hiểu và phân tích đề thi nhằm tránh lạc đề dẫn đến việc giải quyết các câu hỏi không trọng tâm, câu thì dài quá, câu thì sơ sài, học sinh phải biết nhận định đề nhanh, chính xác và phát triển tư duy sáng tạo.

§  Khi đọc đề, học sinh cần chú ý nội dung hỏi, dung lượng kiến thức trả lời, số điểm cho từng câu để phân phối thời gian làm bài cho phù hợp.  Ví dụ đề thi năm 2010 câu “Giải thích vì sao nhiệt độ trung bình của bán cầu bắc vào thời kỳ Trái đất ở xa Mặt Trời cao hơn thời kỳ Trái đất ở gần Mặt Trời”. Khi đọc kỹ đề, học sinh sẽ khẳng định được ngay là do thời kỳ Trái đất ở xa Mặt Trời thì Bán cầu bắc chúc về phía Mặt Trời nên có góc nhập xạ lớn, thời gian chiếu sáng dài hơn thời gian khuất trong bóng tối; thời kỳ Trái đất ở gần Mặt Trời thì bán cầu bắc lại chếch xa Mặt Trời nên có góc nhập xạ nhỏ, thời gian chiếu sáng ngắn nên nhiệt độ trung bình thấp. Như vậy việc đọc kỹ đề thi trước khi làm bài có ý nghĩa quan trọng với kết quả bài thi.

§  Rèn kĩ năng lập đề cương sơ lược